فقير محمد سنڌي
سينيئر رڪن
سنڌ ۽ سنڌي ٻوليءَ جو عاشق: تاجل بيوس...!
فقير محمد سنڌي.
سنڌ! منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان،
ڇا لِکي ڇا لکان، ڇا لِکي ڇا لکان.
هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان،
ڇا لِکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان.
(تاجل بيوس)
تاجل بيوس جيڪو نالي کان وٺي نزاڪت، لهجي کان وٺي لطافت، مزاج کان وٺي محبت ۽ فڪر کان وٺي آزاديءَ جو علمبردار هو. سنڌي شاعريءَ جو اهو اُفق جتي ٻوليءَ سان پيار، وطن سان وفاداري ۽ انسان سان همدردي هڪ ئي تخليقي لهر بڻجي هليو. سنڌي ادب جي جديد دور ۾ جڏهن شاعري وجودي بيچيني، سماجي اڻبرابري، قومي احساس ۽ ٻوليءَ جي بچاءَ جي سوالن ۾ گهيريل هئي، تڏهن تاجل بيوس پنهنجي شاعريءَ سان نہ رڳو نئون احساس ڏنو پر سنڌي ٻوليءَ کي هڪ نئون تحرڪ به بخشيو.
تاجل بيوس جي شخصيت جي يادگيري ان لاءِ ياد آهي تہ جيڪو اصل معنيٰ ۾ سنڌ، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي فڪر جو سچو عاشق هو.
تاجل بيوس نئين صديءَ جي روشني وانگي جنم ورتو جڏهن سنڌ سياسي انتشار، سماجي مايوسي ۽ ثقافتي رڪاوٽن مان گذري رهي هئي. تعليم، گهرو ماحول ۽ ادبي لاڳاپا کيس جلدي ئي اُن فڪري ڌارا ڏانهن کڻي وياجتي شاعري رڳو جماليات جو موضوع نہ هئي پر مزاحمت، محبت، سچ ۽ سماجي سجاڳيءَ جو ذريعو بہ هئي.
سندس شخصيت ۾ سادگي، حساسيت، عجز ۽ صاف دلي هئي سندس دوست کيس هڪ اهڙو شخص چون ٿاجيڪو پاڻ لاءِ ڪجھ نہ ٿو چاهي پر سنڌ لاءِ سڀ ڪجھ قربان ڪرڻ لاءِ تيار هو.
هي غزل جا بند سندس لطافت، فڪري اونداهين ۽ محبتن جو ڏک ڀريو جمال پيش ڪن ٿا:
توهان کي ياد آهي ڇا، محبتن جو پهريون خواب؟
جهنگ ۾ ڪنول وانگر، منهنجي دل تي لاٿو آب.
رات جي ساھ ۾ لڪيل، ڪنهن پيروهيءَ جو ڏک،
اڻڄاتل پيچرن وانگر، مونکي گهيرو ڪري ويو باب.
اڃان دل جي آڱرين تي، تنهنجا نوان نوان لمس،
اڃا تائين وساري ناهيان، تنهنجي چپ جي هر گلاب.
هو محبت کي فقط رومانس جي سطح تي نٿو ڏسي محبت سندس هئڻ جو محرڪ، سوچ جو محور ۽ تخليق جو سرچشمو آهي.
هو لکي ٿو:
"سنڌ جي هر ذري ۾، منهنجي ڌڙڪن سمايل آهي،
مان جڏهن لفظ لکان ٿو، تڏهن سنڌ جا رنگ ٿو لکان."
تاجل بيوس وٽ مزاحمت شور نہ آهي پر شعور آهي. سندس شاعري ظلم، ناانصافي، استحصال ۽ سياسي جبر خلاف نرم پر اثرائتو آواز بڻجي بيٺي.
هو چوي ٿو:
"لهجي سان ٺري ڳالهاءِ، پر ڳالھ سچي ڪر،
ظلم خلاف چُپ رهڻ، پاڻ ۾ ظلم آهي."
تاجل بيوس سنڌي ٻوليءَ کي فقط اظهار جو وسيلو نٿو سمجهي.
هو ان کي سڃاڻپ، تاريخ ۽ نسل جي امانت سمجهي ٿو.
تاجل بيوس جي ڇپيل ڪتابن جو تعداد چڱو خاصو آهي. جنهن ۾:”جڏهن ڀونءَ بڻي“ (شاعري: 1982ع)، ”انبن جهليو ٻُور“ (شاعري: 1983ع)، ”سرجيندڙ ساڻيھه جا“ (شاعري:1985ع)، ”سنڌ منھنجي امان“ (شاعري: 1989ع)، ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ (نثري نظم:1990)،”ڪنڌيءَ ڪنئور ترن“ (شاعري:1991ع)، ”ڏور به اوڏا سپرين“ (ڀارت جو سفرنامو:1992ع)، ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا“ (شاعريءَ: 1992ع)، ”ڏوريان ڏوريان مَ لھان“ (9 شعري مجموعا گڏ)، تنھنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل:1996ع)، ”آريجن کان الھاس نگر“ (هند- سنڌ جي اديبن جا خط)، ”چپ انجيل جي حاشين جھڙا“ (هڪ سئو غزل: 2003ع)، ”تاجل جو رسالو“ (شاعري 2006ع)، ”انداز بيان اور“ (اردو شاعري) ۽ ”گلابون ڪي موسم“ (اردو شاعري). شامل آهي.
سندس دل جو بيت ڏسو:
سنڌوءَ جي ساھ ۾، آءٌ پنهنجا درد رکان،
ماءُ جي بوسن وانگر، لفظن ۾ گلاب رکان،
جيڪو بہ سچ لکان، تنهن ۾ سنڌ جو رنگ هجي،
راتين جي رازن ۾، آءٌ صبح جو سج رکان.
تاجل بيوس سنڌي شاعري کي ٻن اهم رخن تي اڳتي وڌايو:لفظن جي اقتصاد ۽ صفائي. قومي شعور جي جمالياتي پيشڪش موجود آهي.
مشهور نظم مان هي حصو ڏسو:
"هڪ لفظ ۾ سمائجي وڃن، ڪهڙا ڪهڙا روح جا روڳ،
هڪ ساھ ۾ وسري وڃن ٿا، صدين جا اجاڙا پل.
تاجل بيوس جي وائيءَ ۾ ڏک، درد، دعائن ۽ ڌرتيءَ سان عشق جو سازملي ٿو:
وائي
اڄ بہ سنڌ جو ساڻيھ مون کي سڏي ٿو،
اڄ بہ منجهان من ۾ ڏک جو پاڻي وهڙهي ٿو،
ڌرتيءَ جا در کُليا پيا، آءٌ جو وڃان جو نہ وڃان،
رستو رستو رڻ رڻ ساگر، ساھہ اندر ٻرهي ٿو.
سنڌ ۾ ٻوليءَ، پاڻي، وسيلن ۽ سڃاڻپ جي مسئلن وقت سندس شاعري انهن دردن کي بيان ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.
"لفظ سنڌي لکندي، مون تي کرڙا وسندا آهن،
ماءُ جو نالو جڏهن لکان، تڏهن اکين مان جهڙ وسندا آهن."
هو رڳو شاعر ناهي، پر فڪري مبصر ۽ سماجي رهنما پڻ هو.
سندس قول جيڪي سنڌ لاءِ آخري وصيت جهڙا آهن:
"سنڌ لاءِ لکيل هر سٽ عبادت آهي."
"شاعر جو ڪم فقط لکڻ ناهي، زماني کي جاڳائڻ بہ آهي."
"لفظ اگر درد کان خالي ٿي وڃن، تہ هو لفظ نہ ، شور بڻجي وڃن ٿا."
تاجل بيوس جو وڇوڙو سنڌي ادب لاءِ هڪ خال ڀراندڙ نقصان هو.
13 ڊسمبر 2008ع تي مٽيءَ جي سڏ جو راهي ٿيو ۽ ڪراچي ۾ چوڪنڊي جي تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو.
سنڌ کي رڳو سندس شاعري ياد نٿي اچي سنڌ کي هڪ وفادار دل، هڪ روشني ۽ هڪ احساس ياد اچي ٿو.
تاجل بيوس جو نالو سنڌي شاعريءَ ۾ محبت، لطافت، وفاداري، ٻوليءَ جي حفاظت ۽ احساس جي سچائيءَ جو نالو آهي.
هو هر ان دل ۾ زندھ آهي جيڪا سنڌ لاءِ ڌڙڪي ٿي.
هو هر ان قلم ۾ زندھ آهي جيڪو ٻوليءَ لاءِ بيچيني محسوس ڪري ٿو.
اڱڻ ۾ ايندو سج، تہ سنڌ جا رنگ کُلندا،
اڃان تنهنجي پيرن جا، پنڌ بہ دل ۾ هلندا،
جنهن ڌرتيءَ درديون ڏنيون، سو درد بہ ساھ ۾،
آهيان تنهنجو شاعر، لفظ بہ تنهنجا گلندا.
فقير محمد سنڌي.
سنڌ! منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان،
ڇا لِکي ڇا لکان، ڇا لِکي ڇا لکان.
هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان،
ڇا لِکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان.
(تاجل بيوس)
تاجل بيوس جيڪو نالي کان وٺي نزاڪت، لهجي کان وٺي لطافت، مزاج کان وٺي محبت ۽ فڪر کان وٺي آزاديءَ جو علمبردار هو. سنڌي شاعريءَ جو اهو اُفق جتي ٻوليءَ سان پيار، وطن سان وفاداري ۽ انسان سان همدردي هڪ ئي تخليقي لهر بڻجي هليو. سنڌي ادب جي جديد دور ۾ جڏهن شاعري وجودي بيچيني، سماجي اڻبرابري، قومي احساس ۽ ٻوليءَ جي بچاءَ جي سوالن ۾ گهيريل هئي، تڏهن تاجل بيوس پنهنجي شاعريءَ سان نہ رڳو نئون احساس ڏنو پر سنڌي ٻوليءَ کي هڪ نئون تحرڪ به بخشيو.
تاجل بيوس جي شخصيت جي يادگيري ان لاءِ ياد آهي تہ جيڪو اصل معنيٰ ۾ سنڌ، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي فڪر جو سچو عاشق هو.
تاجل بيوس نئين صديءَ جي روشني وانگي جنم ورتو جڏهن سنڌ سياسي انتشار، سماجي مايوسي ۽ ثقافتي رڪاوٽن مان گذري رهي هئي. تعليم، گهرو ماحول ۽ ادبي لاڳاپا کيس جلدي ئي اُن فڪري ڌارا ڏانهن کڻي وياجتي شاعري رڳو جماليات جو موضوع نہ هئي پر مزاحمت، محبت، سچ ۽ سماجي سجاڳيءَ جو ذريعو بہ هئي.
سندس شخصيت ۾ سادگي، حساسيت، عجز ۽ صاف دلي هئي سندس دوست کيس هڪ اهڙو شخص چون ٿاجيڪو پاڻ لاءِ ڪجھ نہ ٿو چاهي پر سنڌ لاءِ سڀ ڪجھ قربان ڪرڻ لاءِ تيار هو.
هي غزل جا بند سندس لطافت، فڪري اونداهين ۽ محبتن جو ڏک ڀريو جمال پيش ڪن ٿا:
توهان کي ياد آهي ڇا، محبتن جو پهريون خواب؟
جهنگ ۾ ڪنول وانگر، منهنجي دل تي لاٿو آب.
رات جي ساھ ۾ لڪيل، ڪنهن پيروهيءَ جو ڏک،
اڻڄاتل پيچرن وانگر، مونکي گهيرو ڪري ويو باب.
اڃان دل جي آڱرين تي، تنهنجا نوان نوان لمس،
اڃا تائين وساري ناهيان، تنهنجي چپ جي هر گلاب.
هو محبت کي فقط رومانس جي سطح تي نٿو ڏسي محبت سندس هئڻ جو محرڪ، سوچ جو محور ۽ تخليق جو سرچشمو آهي.
هو لکي ٿو:
"سنڌ جي هر ذري ۾، منهنجي ڌڙڪن سمايل آهي،
مان جڏهن لفظ لکان ٿو، تڏهن سنڌ جا رنگ ٿو لکان."
تاجل بيوس وٽ مزاحمت شور نہ آهي پر شعور آهي. سندس شاعري ظلم، ناانصافي، استحصال ۽ سياسي جبر خلاف نرم پر اثرائتو آواز بڻجي بيٺي.
هو چوي ٿو:
"لهجي سان ٺري ڳالهاءِ، پر ڳالھ سچي ڪر،
ظلم خلاف چُپ رهڻ، پاڻ ۾ ظلم آهي."
تاجل بيوس سنڌي ٻوليءَ کي فقط اظهار جو وسيلو نٿو سمجهي.
هو ان کي سڃاڻپ، تاريخ ۽ نسل جي امانت سمجهي ٿو.
تاجل بيوس جي ڇپيل ڪتابن جو تعداد چڱو خاصو آهي. جنهن ۾:”جڏهن ڀونءَ بڻي“ (شاعري: 1982ع)، ”انبن جهليو ٻُور“ (شاعري: 1983ع)، ”سرجيندڙ ساڻيھه جا“ (شاعري:1985ع)، ”سنڌ منھنجي امان“ (شاعري: 1989ع)، ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ (نثري نظم:1990)،”ڪنڌيءَ ڪنئور ترن“ (شاعري:1991ع)، ”ڏور به اوڏا سپرين“ (ڀارت جو سفرنامو:1992ع)، ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا“ (شاعريءَ: 1992ع)، ”ڏوريان ڏوريان مَ لھان“ (9 شعري مجموعا گڏ)، تنھنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل:1996ع)، ”آريجن کان الھاس نگر“ (هند- سنڌ جي اديبن جا خط)، ”چپ انجيل جي حاشين جھڙا“ (هڪ سئو غزل: 2003ع)، ”تاجل جو رسالو“ (شاعري 2006ع)، ”انداز بيان اور“ (اردو شاعري) ۽ ”گلابون ڪي موسم“ (اردو شاعري). شامل آهي.
سندس دل جو بيت ڏسو:
سنڌوءَ جي ساھ ۾، آءٌ پنهنجا درد رکان،
ماءُ جي بوسن وانگر، لفظن ۾ گلاب رکان،
جيڪو بہ سچ لکان، تنهن ۾ سنڌ جو رنگ هجي،
راتين جي رازن ۾، آءٌ صبح جو سج رکان.
تاجل بيوس سنڌي شاعري کي ٻن اهم رخن تي اڳتي وڌايو:لفظن جي اقتصاد ۽ صفائي. قومي شعور جي جمالياتي پيشڪش موجود آهي.
مشهور نظم مان هي حصو ڏسو:
"هڪ لفظ ۾ سمائجي وڃن، ڪهڙا ڪهڙا روح جا روڳ،
هڪ ساھ ۾ وسري وڃن ٿا، صدين جا اجاڙا پل.
تاجل بيوس جي وائيءَ ۾ ڏک، درد، دعائن ۽ ڌرتيءَ سان عشق جو سازملي ٿو:
وائي
اڄ بہ سنڌ جو ساڻيھ مون کي سڏي ٿو،
اڄ بہ منجهان من ۾ ڏک جو پاڻي وهڙهي ٿو،
ڌرتيءَ جا در کُليا پيا، آءٌ جو وڃان جو نہ وڃان،
رستو رستو رڻ رڻ ساگر، ساھہ اندر ٻرهي ٿو.
سنڌ ۾ ٻوليءَ، پاڻي، وسيلن ۽ سڃاڻپ جي مسئلن وقت سندس شاعري انهن دردن کي بيان ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.
"لفظ سنڌي لکندي، مون تي کرڙا وسندا آهن،
ماءُ جو نالو جڏهن لکان، تڏهن اکين مان جهڙ وسندا آهن."
هو رڳو شاعر ناهي، پر فڪري مبصر ۽ سماجي رهنما پڻ هو.
سندس قول جيڪي سنڌ لاءِ آخري وصيت جهڙا آهن:
"سنڌ لاءِ لکيل هر سٽ عبادت آهي."
"شاعر جو ڪم فقط لکڻ ناهي، زماني کي جاڳائڻ بہ آهي."
"لفظ اگر درد کان خالي ٿي وڃن، تہ هو لفظ نہ ، شور بڻجي وڃن ٿا."
تاجل بيوس جو وڇوڙو سنڌي ادب لاءِ هڪ خال ڀراندڙ نقصان هو.
13 ڊسمبر 2008ع تي مٽيءَ جي سڏ جو راهي ٿيو ۽ ڪراچي ۾ چوڪنڊي جي تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو.
سنڌ کي رڳو سندس شاعري ياد نٿي اچي سنڌ کي هڪ وفادار دل، هڪ روشني ۽ هڪ احساس ياد اچي ٿو.
تاجل بيوس جو نالو سنڌي شاعريءَ ۾ محبت، لطافت، وفاداري، ٻوليءَ جي حفاظت ۽ احساس جي سچائيءَ جو نالو آهي.
هو هر ان دل ۾ زندھ آهي جيڪا سنڌ لاءِ ڌڙڪي ٿي.
هو هر ان قلم ۾ زندھ آهي جيڪو ٻوليءَ لاءِ بيچيني محسوس ڪري ٿو.
اڱڻ ۾ ايندو سج، تہ سنڌ جا رنگ کُلندا،
اڃان تنهنجي پيرن جا، پنڌ بہ دل ۾ هلندا،
جنهن ڌرتيءَ درديون ڏنيون، سو درد بہ ساھ ۾،
آهيان تنهنجو شاعر، لفظ بہ تنهنجا گلندا.