فقير محمد سنڌي
سينيئر رڪن
موسيقيءَ جو روشن استعارو : ملڪہ ترنم نورجهان...!
فقير محمد سنڌي
برصغير جي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ جيڪڏهن ڪنهن هڪ آواز صدين تائين زنده رهڻ جي سگھ رکي آهي تہ اهو آواز ملڪہ ترنم نورجهان جو آهي. نورجهان صرف هڪ ڳائڻ واري نہ هئي پر هوءَ برصغير جي گڏيل ثقافتي شعور، اجتماعي احساسن ۽ انساني جذبن جي ترجمان هئي سندس آواز ۾ محبت جي مٺاس، جدائيءَ جو درد، وطن سان بي پناھ لڳاءُ، روحانيت جي گهرائي ۽ عام انسان جي اندروني ڪيفيتن جو اهڙو تہ سچو اظهار ملي ٿو جو هر دور جو ٻڌندڙ پاڻ کي ان آواز ۾ ڳولي لهي ٿو.
اڄ جڏهن موسيقي جديد ٽيڪنالاجي، ڊجيٽل پليٽ فارمن ۽ تيز رفتار دنيا ۾ داخل ٿي چڪي آهي تڏهن بہ نورجهان جا ڳايل گيت ريڊيو، ٽي وي، يوٽيوب، اسٽريمنگ ايپس، شادين، قومي تقريبن، ادبي محفلن ۽ خانگي محفلن ۾ ساڳئي آب و تاب سان ٻڌا وڃن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو چيو وڃي ٿو تہ نورجهان جو آواز وقت جي قيد کان آزاد آهي.
ملڪہ ترنم نورجهان 21 سيپٽمبر 1926ع تي قصور (پنجاب) ۾ هڪ فن دوست گهراڻي ۾ جنم ورتو. سندس اصل نالو الھ وسائي هو. ننڍپڻ کان ئي سندس آواز ۾ قدرتي سُر، لهجو ۽ احساس موجود هو جيڪو جلد ئي استادن ۽ موسيقيءَ جي ڄاڻ رکندڙن کي متوجہ ڪرڻ لڳو. هن ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي باقاعده سکيا استاد غلام محمد جهڙي نامياري استاد کان ورتي جنهن سندس آواز کي فني پختگي عطا ڪئي.
ننڍي عمر ۾ ئي فلمي دنيا ۾ قدم رکڻ سان نورجهان پنهنجي محنت، رياضت ۽ فطري صلاحيتن سان پاڻ مڃرايو. شروعاتي دور ۾ هوءَ ٻال فنڪاره طور نظر آئي پر جلد ئي برصغير جي وڏي ڳائڻي طور سڃاتي ويئي.
نورجهان فلمي موسيقيءَ کي رڳو تفريح تائين محدود نہ رکيو پر ان کي احساسن، فڪر ۽ سماجي شعور سان ڳنڍي ڇڏيو. سندس ڳايل گيت فلم جي ڪهاڻيءَ کي نئون روح ڏيندا هئا. محبت، حسرت، انتظار، جدائي، وفا ۽ بي وفائي اهي سڀ جذبا آهن. جيڪي آواز ۾ مڪمل صداقت سان جهلڪندا هئا.
نورجهان جي گائڪيءَ جا اهم پهلو هي آهن.
ڪلاسيڪي بنياد: راڳ، سر ۽ تال تي مڪمل عبور،احساسي ترسيل، لفظن کان وڌيڪ احساس ڳالهائيندڙ آواز، لهجي جي سادگي، عام ماڻهوءَ تائين سڌي رسائي، زبانن جي ورائيٽي ،اردو، پنجابي، سنڌي، پشتو ۽ هندي ۾ قدرتي رواني سندس آواز ۾ جيڪا قدرتي وائبريشن ۽ درد ڀري مٺاس هئي اها هر دور جي ٻڌندڙ کي ڇهي ٿي.
ملڪہ ترنم نورجهان صرف فلمي گيتن تائين محدود نہ رهي. 1965ع جي جنگ دوران سندس قومي گيتن قوم جي حوصلي، همت ۽ اتحاد کي نئون حوصلو ڏنو.
“اے وطن کے سجیلے جوانو” ۽ “اے پُتّر ہٹاں تے نئیں وِکدے” جهڙا گيت اڄ بہ قومي تاريخ جو حصو آهن.ان کان سواءِ محبت، جدائي ۽ سماجي احساسن تي ٻڌل سندس گيت عام ماڻهوءَ جي روزمره زندگيءَ جو حصو بڻجي ويا. نورجهان جو ڪمال اهو هو تہ هوءَ هر طبقي، هر عمر ۽ هر مزاج جي ماڻهوءَ سان ڳالهائيندي محسوس ٿيندي هئي.
نورجهان جا بي شمار گيت اهڙا آهن، جيڪي وقت گذرڻ باوجود پنهنجي تازگي برقرار رکندا آيا آهن جن ۾ خاص طور شامل آهن:“میرا لونگ گواچا”،“چاندنی راتیں”، “سجن پردیسی”،“دل دھڑکے میں تم سے یہ کیسے کہوں”، “سُن وے بالوریا”.
اهي گيت اڄ بہ عوام ۾ گهڻي مقبوليت رکن ٿا ۽ هر دور جي ٻڌندڙ سان نئون تعلق جوڙين ٿا.
نورجهان سنڌي شاعري ۽ راڳ سان بہ گهري دلچسپي رکي. خاص طور شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي چونڊ بيتن ۽ سرن کي هن پنهنجي آواز ۾ پيش ڪيو. شاهه سائينءَ جي ڪلام ۾ جيڪا روحانيت، درد ۽ عشق آهي، نورجهان ان کي نئين احساس سان ڳايو.
ريڊيو ۽ خاص راڳي محفلن ۾ ڳايل سنڌي لوڪ گيتن ۽ شاھ جي سرن وسيلي سنڌي موسيقيءَ کي برصغير جي وسيع سامعين تائين رسائي ملي جيڪا نورجهان جي فن جو اهم ثقافتي ڪردار آهي.
ملڪہ ترنم نورجهان جي ذاتي زندگي بہ گهڻ رخي رهي. هوءَ ماءُ جي حيثيت سان بہ انتهائي محبت ڪندڙ هئي.
نورجهان کي ڇھ (6) ٻار هئاجن مان سندس ڌيءَ زِلِهُما خاص طور موسيقيءَ جي دنيا ۾ پنهنجي الڳ سڃاڻپ قائم ڪئي. اهو ثابت ڪري ٿو تہ نورجهان جو فني ورثو صرف رڪارڊن تائين محدود نہ رهيو پر نسلن تائين منتقل ٿيو.
مائي الھ وسائي، عظيم فنڪاره بڻجي اڀري، جنهن کي دنيا ملڪہ ترنم نورجهان جي نالي سان سڃاتو. 1935ع ۾ فلم پنڊي دي ڪڙي سان فني سفر جي شروعات ڪندڙ الھ وسائي، جلد ئي نورجهان بڻجي هندستان ۽ پوءِ پاڪستان جي موسيقيءَ تي راڄ ڪرڻ لڳي. آواز جي سُر، احساس ۽ پختگي کيس عوامي دلين جي ڌڙڪن بڻائي ڇڏيو. “مجھ سے پہلی سی محبت میرے محبوب نہ مانگ” جهڙو لازوال گيت سندس فن جي سڃاڻ بڻيو. هوءَ رڳو ڳائڻي نہ پر ڪامياب فلمي اداڪاره ۽ پاڪستان جي پهرين عورت فلمي ڊائريڪٽر پڻ رهي. اردو، هندي، پنجابي، سرائڪي ۽ سنڌي زبانن ۾ ڏھ هزار کان وڌيڪ گيت ڳائي هن موسيقيءَ جي تاريخ ۾ پنهنجو نالو امر ڪري ڇڏيو. پاڪستاني فلمن جي ڪاميابي گهڻو وقت سندس آواز سان وابستہ رهي. 1957ع ۾ صدارتي ايوارڊ 1966ع ۾ تمغہ امتياز جهڙا اعزاز سندس فن جي عظمت جا شاهد آهن. سنڌي فلمن جي اوج واري دور ۾ بہ نورجهان "پلي بيڪ سنگر" طور اهم ڪردار ادا ڪيو خاص طور 1970ع جي فلم "گهونگهٽ لاه ڪنوار" ۽ پوءِ "ڌرتي ۽ آڪاش" لاءِ ڳايل گيت سندس سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپي کي مضبوط ڪيو . مجموعي طور نورجهان جو فن برصغير جي گڏيل ثقافتي ورثي جو روشن باب آهي جيڪو اڄ بہ ساڳئي آب و تاب سان محفوظ آهي.
زندگيءَ جي آخري سالن ۾ نورجهان جي صحت ڪمزور ٿي وئي هئي. هوءَ دل جي بيماري ۽ گردن جي دائمي تڪليف (chronic kidney disease) ۾ مبتلا رهي. کيس باقاعده ڊائليسس ڪرائڻو پوندو هو. 1986ع ۾ دل جي تڪليف کان پوءِ سندس صحت وڌيڪ متاثر ٿي ۽ آخرڪار
23 ڊسمبر 2000ع تي هوءَ دل جي ناڪامي (heart failure) سبب وفات ڪري وئي.
نورجهان کي ڪراچي جي گزري قبرستان ۾ وڏي سرڪاري ۽ عوامي حاضريءَ سان دفن ڪيو ويو. صدر پاڪستان پرويز مشرف سميت فنڪار برادري ۽ لکين مداحن سندس آخري رسمن ۾ شرڪت ڪئي.
ملڪہ ترنم نورجهان جو فن، سرحدن ۽ نسلن کان مٿانهون آهي. سندس آواز ۾ جيڪا سچائي، درد، محبت ۽ روحانيت آهي، اها اڄ بہ انسان جي دل تائين سڌو رسائي رکي ٿي. جڏهن بہ سندس گيت ٻڌجن ٿا، تڏهن محسوس ٿئي ٿو تہ نورجهان صرف ماضيءَ جو نالو نہ، پر حال ۽ مستقبل جي موسيقيءَ جو بہ روشن استعارو آهي.
نورجهان واقعي بہ اڄ بہ عوامي دلين ۾ زنده آهي۽ رهندي.
فقير محمد سنڌي
برصغير جي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ جيڪڏهن ڪنهن هڪ آواز صدين تائين زنده رهڻ جي سگھ رکي آهي تہ اهو آواز ملڪہ ترنم نورجهان جو آهي. نورجهان صرف هڪ ڳائڻ واري نہ هئي پر هوءَ برصغير جي گڏيل ثقافتي شعور، اجتماعي احساسن ۽ انساني جذبن جي ترجمان هئي سندس آواز ۾ محبت جي مٺاس، جدائيءَ جو درد، وطن سان بي پناھ لڳاءُ، روحانيت جي گهرائي ۽ عام انسان جي اندروني ڪيفيتن جو اهڙو تہ سچو اظهار ملي ٿو جو هر دور جو ٻڌندڙ پاڻ کي ان آواز ۾ ڳولي لهي ٿو.
اڄ جڏهن موسيقي جديد ٽيڪنالاجي، ڊجيٽل پليٽ فارمن ۽ تيز رفتار دنيا ۾ داخل ٿي چڪي آهي تڏهن بہ نورجهان جا ڳايل گيت ريڊيو، ٽي وي، يوٽيوب، اسٽريمنگ ايپس، شادين، قومي تقريبن، ادبي محفلن ۽ خانگي محفلن ۾ ساڳئي آب و تاب سان ٻڌا وڃن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو چيو وڃي ٿو تہ نورجهان جو آواز وقت جي قيد کان آزاد آهي.
ملڪہ ترنم نورجهان 21 سيپٽمبر 1926ع تي قصور (پنجاب) ۾ هڪ فن دوست گهراڻي ۾ جنم ورتو. سندس اصل نالو الھ وسائي هو. ننڍپڻ کان ئي سندس آواز ۾ قدرتي سُر، لهجو ۽ احساس موجود هو جيڪو جلد ئي استادن ۽ موسيقيءَ جي ڄاڻ رکندڙن کي متوجہ ڪرڻ لڳو. هن ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي باقاعده سکيا استاد غلام محمد جهڙي نامياري استاد کان ورتي جنهن سندس آواز کي فني پختگي عطا ڪئي.
ننڍي عمر ۾ ئي فلمي دنيا ۾ قدم رکڻ سان نورجهان پنهنجي محنت، رياضت ۽ فطري صلاحيتن سان پاڻ مڃرايو. شروعاتي دور ۾ هوءَ ٻال فنڪاره طور نظر آئي پر جلد ئي برصغير جي وڏي ڳائڻي طور سڃاتي ويئي.
نورجهان فلمي موسيقيءَ کي رڳو تفريح تائين محدود نہ رکيو پر ان کي احساسن، فڪر ۽ سماجي شعور سان ڳنڍي ڇڏيو. سندس ڳايل گيت فلم جي ڪهاڻيءَ کي نئون روح ڏيندا هئا. محبت، حسرت، انتظار، جدائي، وفا ۽ بي وفائي اهي سڀ جذبا آهن. جيڪي آواز ۾ مڪمل صداقت سان جهلڪندا هئا.
نورجهان جي گائڪيءَ جا اهم پهلو هي آهن.
ڪلاسيڪي بنياد: راڳ، سر ۽ تال تي مڪمل عبور،احساسي ترسيل، لفظن کان وڌيڪ احساس ڳالهائيندڙ آواز، لهجي جي سادگي، عام ماڻهوءَ تائين سڌي رسائي، زبانن جي ورائيٽي ،اردو، پنجابي، سنڌي، پشتو ۽ هندي ۾ قدرتي رواني سندس آواز ۾ جيڪا قدرتي وائبريشن ۽ درد ڀري مٺاس هئي اها هر دور جي ٻڌندڙ کي ڇهي ٿي.
ملڪہ ترنم نورجهان صرف فلمي گيتن تائين محدود نہ رهي. 1965ع جي جنگ دوران سندس قومي گيتن قوم جي حوصلي، همت ۽ اتحاد کي نئون حوصلو ڏنو.
“اے وطن کے سجیلے جوانو” ۽ “اے پُتّر ہٹاں تے نئیں وِکدے” جهڙا گيت اڄ بہ قومي تاريخ جو حصو آهن.ان کان سواءِ محبت، جدائي ۽ سماجي احساسن تي ٻڌل سندس گيت عام ماڻهوءَ جي روزمره زندگيءَ جو حصو بڻجي ويا. نورجهان جو ڪمال اهو هو تہ هوءَ هر طبقي، هر عمر ۽ هر مزاج جي ماڻهوءَ سان ڳالهائيندي محسوس ٿيندي هئي.
نورجهان جا بي شمار گيت اهڙا آهن، جيڪي وقت گذرڻ باوجود پنهنجي تازگي برقرار رکندا آيا آهن جن ۾ خاص طور شامل آهن:“میرا لونگ گواچا”،“چاندنی راتیں”، “سجن پردیسی”،“دل دھڑکے میں تم سے یہ کیسے کہوں”، “سُن وے بالوریا”.
اهي گيت اڄ بہ عوام ۾ گهڻي مقبوليت رکن ٿا ۽ هر دور جي ٻڌندڙ سان نئون تعلق جوڙين ٿا.
نورجهان سنڌي شاعري ۽ راڳ سان بہ گهري دلچسپي رکي. خاص طور شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي چونڊ بيتن ۽ سرن کي هن پنهنجي آواز ۾ پيش ڪيو. شاهه سائينءَ جي ڪلام ۾ جيڪا روحانيت، درد ۽ عشق آهي، نورجهان ان کي نئين احساس سان ڳايو.
ريڊيو ۽ خاص راڳي محفلن ۾ ڳايل سنڌي لوڪ گيتن ۽ شاھ جي سرن وسيلي سنڌي موسيقيءَ کي برصغير جي وسيع سامعين تائين رسائي ملي جيڪا نورجهان جي فن جو اهم ثقافتي ڪردار آهي.
ملڪہ ترنم نورجهان جي ذاتي زندگي بہ گهڻ رخي رهي. هوءَ ماءُ جي حيثيت سان بہ انتهائي محبت ڪندڙ هئي.
نورجهان کي ڇھ (6) ٻار هئاجن مان سندس ڌيءَ زِلِهُما خاص طور موسيقيءَ جي دنيا ۾ پنهنجي الڳ سڃاڻپ قائم ڪئي. اهو ثابت ڪري ٿو تہ نورجهان جو فني ورثو صرف رڪارڊن تائين محدود نہ رهيو پر نسلن تائين منتقل ٿيو.
مائي الھ وسائي، عظيم فنڪاره بڻجي اڀري، جنهن کي دنيا ملڪہ ترنم نورجهان جي نالي سان سڃاتو. 1935ع ۾ فلم پنڊي دي ڪڙي سان فني سفر جي شروعات ڪندڙ الھ وسائي، جلد ئي نورجهان بڻجي هندستان ۽ پوءِ پاڪستان جي موسيقيءَ تي راڄ ڪرڻ لڳي. آواز جي سُر، احساس ۽ پختگي کيس عوامي دلين جي ڌڙڪن بڻائي ڇڏيو. “مجھ سے پہلی سی محبت میرے محبوب نہ مانگ” جهڙو لازوال گيت سندس فن جي سڃاڻ بڻيو. هوءَ رڳو ڳائڻي نہ پر ڪامياب فلمي اداڪاره ۽ پاڪستان جي پهرين عورت فلمي ڊائريڪٽر پڻ رهي. اردو، هندي، پنجابي، سرائڪي ۽ سنڌي زبانن ۾ ڏھ هزار کان وڌيڪ گيت ڳائي هن موسيقيءَ جي تاريخ ۾ پنهنجو نالو امر ڪري ڇڏيو. پاڪستاني فلمن جي ڪاميابي گهڻو وقت سندس آواز سان وابستہ رهي. 1957ع ۾ صدارتي ايوارڊ 1966ع ۾ تمغہ امتياز جهڙا اعزاز سندس فن جي عظمت جا شاهد آهن. سنڌي فلمن جي اوج واري دور ۾ بہ نورجهان "پلي بيڪ سنگر" طور اهم ڪردار ادا ڪيو خاص طور 1970ع جي فلم "گهونگهٽ لاه ڪنوار" ۽ پوءِ "ڌرتي ۽ آڪاش" لاءِ ڳايل گيت سندس سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپي کي مضبوط ڪيو . مجموعي طور نورجهان جو فن برصغير جي گڏيل ثقافتي ورثي جو روشن باب آهي جيڪو اڄ بہ ساڳئي آب و تاب سان محفوظ آهي.
زندگيءَ جي آخري سالن ۾ نورجهان جي صحت ڪمزور ٿي وئي هئي. هوءَ دل جي بيماري ۽ گردن جي دائمي تڪليف (chronic kidney disease) ۾ مبتلا رهي. کيس باقاعده ڊائليسس ڪرائڻو پوندو هو. 1986ع ۾ دل جي تڪليف کان پوءِ سندس صحت وڌيڪ متاثر ٿي ۽ آخرڪار
23 ڊسمبر 2000ع تي هوءَ دل جي ناڪامي (heart failure) سبب وفات ڪري وئي.
نورجهان کي ڪراچي جي گزري قبرستان ۾ وڏي سرڪاري ۽ عوامي حاضريءَ سان دفن ڪيو ويو. صدر پاڪستان پرويز مشرف سميت فنڪار برادري ۽ لکين مداحن سندس آخري رسمن ۾ شرڪت ڪئي.
ملڪہ ترنم نورجهان جو فن، سرحدن ۽ نسلن کان مٿانهون آهي. سندس آواز ۾ جيڪا سچائي، درد، محبت ۽ روحانيت آهي، اها اڄ بہ انسان جي دل تائين سڌو رسائي رکي ٿي. جڏهن بہ سندس گيت ٻڌجن ٿا، تڏهن محسوس ٿئي ٿو تہ نورجهان صرف ماضيءَ جو نالو نہ، پر حال ۽ مستقبل جي موسيقيءَ جو بہ روشن استعارو آهي.
نورجهان واقعي بہ اڄ بہ عوامي دلين ۾ زنده آهي۽ رهندي.