فقير محمد سنڌي
سينيئر رڪن
سرمد چانڊيي جو ناول “شاھ لطيف” جو سرسري جائزو...!
فقير محمد سنڌي.
سرمد چانڊيي جو ناول “شاھ لطيف” روايتي ناول نگاريءَ کان هٽي ڪري سنڌي ادب ۾ هڪ نئون فڪري تجربو آهي. هي ناول نہ رڳو شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شخصيت جو احوال آهي پر لطيفي فڪر، روحاني سچ، انساني درد ۽ سنڌي تهذيب جو علامتي بيان پڻ آهي. ناول جو سڀ کان اهم ۽ منفرد پهلو ان جي فهرست آهي جيڪا پاڻ ۾ هڪ الڳ فڪري متن محسوس ٿئي ٿي.
ناول جو فڪري نقشو:
ناول عام عنوانن تي ٻڌل نہ آهي پر شاھ لطيف جي بيتن، فڪر ۽ روحاني سوالن مان جنم وٺي ٿو. هر عنوان پاڻ ۾ هڪ لطيفي سٽ، تصور ۽ علامت آهي جيڪا ناول جي اندروني موضوع ڏانهن رستو ڏيکاري ٿو.
مثال طور:
نور، عشق، درد، سچ، خاموشي، رڻ، فقيري، قلم، عبادت ۽ وحدت اهي عنوان ناول کي بابن بدران روحاني مرحلن ۾ ورهائين ٿا.
ناول پڙهڻ سان ئي اندازو ٿئي ٿو تہ ناول جو مرڪز واقعا نہ پر فڪر جي اوسر آهي. هي ناول لطيفي ڪلام جيان پڙهندڙ کي اڳواٽ ذهني تياري ڏئي ٿو تہ هو متن کي رڳو ڪهاڻي طور نہ پر فڪري سفر طور بيان ڪيو آهي.
لطيفيات جو مختصر جائزو: ناول ۾ لطيفيات کي روايتي شرح يا حوالن تائين محدود نہ رکيو ويو آهي، بلڪہ ان کي سڌو سنئون تجربي مان گذاريو ويو آهي.
شاھ لطيف: شاعر نہ ، پر شعور جي منزل آهي.
سرمد چانڊيو، لطيف کي صرف شاعر طور پيش نٿو ڪري، بلڪہ کيس سماج جو سوال ڪندڙ، سچ جو مسافر، عشق جو راهي۽ انسانيت جو آوازبڻائي ٿو.
عشق ۽ درد:
ناول ۾ لطيفيات جو بنيادي محور عشق آهي جيڪو جسماني نہ پر روحاني ۽ اجتماعي نوعيت جو آهي. درد هتي شڪايت نہ پر سچ تائين پهچڻ جو ذريعو آهي اهو تصور سڌو لطيفي فڪر سان ڳنڍيل آهي.
وحدت ۽ انسان:
ناول ۾ وحدت الوجود، انسان دوستي ۽ سڀني لاءِ برابري جو تصور لطيفيات جي روح مطابق پيش ٿيل آهي. لطيف هتي صوفي آهي پر سماج کان ڪٽيل نہ هو ماڻهن جي وچ ۾ رهي، انهن جي درد کي محسوس ڪري ٿو.
سنڌ ۽ ڌرتي:
ناول ۾ لطيفيات ڌرتيءَ کان الڳ نہ آهي. سنڌ، رڻ، هوا، پاڻي ۽ ماڻهو اهي سڀ لطيفي فڪر جا علامتي جزا بڻجن ٿا. لطيف سنڌ جي اجتماعي ضمير جي صورت ۾ سامهون اچي ٿو.
فني ۽ فڪري اهميت:
ناول جي ٻولي شاعراڻي، علامتي ۽ گهري آهي.
لطيفيات کي جديد نثري قالب ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ناول پڙهندڙ کان ڌيان، سڪون ۽ سوچ گهري ٿو. “شاھ لطيف” سرمد چانڊيو جو اهڙو ناول آهي جيڪو سنڌي ناول کي لطيفيات سان ڳنڍي فڪر، ادب ۽ روحانيت جي سنگم تي آڻي بيهاري ٿو. ناول جو متن ٻئي گڏجي اهو ثابت ڪن ٿا تہ هي ناول صرف پڙهڻ لاءِ نہ پر سوچڻ ۽ سمجهڻ لاءِ لکيو ويو آهي.شاھ عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب جو صرف وڏو شاعر نہ پر تهذيبي ضمير آهي. هن جو ڪلام وقت جي حدن کان آزاد، سماج جي هر دور سان مخاطب آهي. لطيف وٽ شاعري تفريح نہ پر انساني شعور جي تربيت آهي. هو عشق کي بغاوت، درد کي بصيرت ۽ خاموشيءَ کي آواز بڻائي پيش ڪري ٿو.
لطيف سائين جنهن پائي جو شاعر آهي، اتي
شاعري فلسفي کان جدا نہ آهي،صوفيت سماج کان ڪٽيل نہ آهي۽ انسان ڌرتيءَ کان الڳ نہ آهي.
لطيف جو بيت رڳو لفظن جو مجموعو نہ پر سنڌ جي تاريخ، انسان جي تقدير ۽ سچ جي ڳولا جو تسلسل آهي. هن وٽ مارئي، سسئي، مومل ۽ سهڻي ڪردار نہ پر مزاحمت، وفاداري، عشق ۽ سچائي جون علامتون آهن.
شاھ لطيف اهڙو شاعر آهي، جيڪو:
رڻ ۾ بيهي بہ انسانيت جو آواز بڻجي ٿو درويشي ۾ بہ سماجي شعور وڃائي نٿو۽عشق جي راھ ۾ بہ عقل کي ساٿ سان وٺي هلندو آهي.انهيءَ ڪري لطيف سائين جو ڪلام هر دور ۾ نئين معنيٰ، نئين سوال ۽ نئين روشني سان سامهون اچي ٿو. سرمد چانڊيي جو ناول “شاھ لطيف” بہ انهيءَ حقيقت جو اعتراف آهي تہ لطيف کي بيان ڪرڻ، اصل ۾ انسان کي سمجهڻ آهي.
فقير محمد سنڌي.
سرمد چانڊيي جو ناول “شاھ لطيف” روايتي ناول نگاريءَ کان هٽي ڪري سنڌي ادب ۾ هڪ نئون فڪري تجربو آهي. هي ناول نہ رڳو شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شخصيت جو احوال آهي پر لطيفي فڪر، روحاني سچ، انساني درد ۽ سنڌي تهذيب جو علامتي بيان پڻ آهي. ناول جو سڀ کان اهم ۽ منفرد پهلو ان جي فهرست آهي جيڪا پاڻ ۾ هڪ الڳ فڪري متن محسوس ٿئي ٿي.
ناول جو فڪري نقشو:
ناول عام عنوانن تي ٻڌل نہ آهي پر شاھ لطيف جي بيتن، فڪر ۽ روحاني سوالن مان جنم وٺي ٿو. هر عنوان پاڻ ۾ هڪ لطيفي سٽ، تصور ۽ علامت آهي جيڪا ناول جي اندروني موضوع ڏانهن رستو ڏيکاري ٿو.
مثال طور:
نور، عشق، درد، سچ، خاموشي، رڻ، فقيري، قلم، عبادت ۽ وحدت اهي عنوان ناول کي بابن بدران روحاني مرحلن ۾ ورهائين ٿا.
ناول پڙهڻ سان ئي اندازو ٿئي ٿو تہ ناول جو مرڪز واقعا نہ پر فڪر جي اوسر آهي. هي ناول لطيفي ڪلام جيان پڙهندڙ کي اڳواٽ ذهني تياري ڏئي ٿو تہ هو متن کي رڳو ڪهاڻي طور نہ پر فڪري سفر طور بيان ڪيو آهي.
لطيفيات جو مختصر جائزو: ناول ۾ لطيفيات کي روايتي شرح يا حوالن تائين محدود نہ رکيو ويو آهي، بلڪہ ان کي سڌو سنئون تجربي مان گذاريو ويو آهي.
شاھ لطيف: شاعر نہ ، پر شعور جي منزل آهي.
سرمد چانڊيو، لطيف کي صرف شاعر طور پيش نٿو ڪري، بلڪہ کيس سماج جو سوال ڪندڙ، سچ جو مسافر، عشق جو راهي۽ انسانيت جو آوازبڻائي ٿو.
عشق ۽ درد:
ناول ۾ لطيفيات جو بنيادي محور عشق آهي جيڪو جسماني نہ پر روحاني ۽ اجتماعي نوعيت جو آهي. درد هتي شڪايت نہ پر سچ تائين پهچڻ جو ذريعو آهي اهو تصور سڌو لطيفي فڪر سان ڳنڍيل آهي.
وحدت ۽ انسان:
ناول ۾ وحدت الوجود، انسان دوستي ۽ سڀني لاءِ برابري جو تصور لطيفيات جي روح مطابق پيش ٿيل آهي. لطيف هتي صوفي آهي پر سماج کان ڪٽيل نہ هو ماڻهن جي وچ ۾ رهي، انهن جي درد کي محسوس ڪري ٿو.
سنڌ ۽ ڌرتي:
ناول ۾ لطيفيات ڌرتيءَ کان الڳ نہ آهي. سنڌ، رڻ، هوا، پاڻي ۽ ماڻهو اهي سڀ لطيفي فڪر جا علامتي جزا بڻجن ٿا. لطيف سنڌ جي اجتماعي ضمير جي صورت ۾ سامهون اچي ٿو.
فني ۽ فڪري اهميت:
ناول جي ٻولي شاعراڻي، علامتي ۽ گهري آهي.
لطيفيات کي جديد نثري قالب ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ناول پڙهندڙ کان ڌيان، سڪون ۽ سوچ گهري ٿو. “شاھ لطيف” سرمد چانڊيو جو اهڙو ناول آهي جيڪو سنڌي ناول کي لطيفيات سان ڳنڍي فڪر، ادب ۽ روحانيت جي سنگم تي آڻي بيهاري ٿو. ناول جو متن ٻئي گڏجي اهو ثابت ڪن ٿا تہ هي ناول صرف پڙهڻ لاءِ نہ پر سوچڻ ۽ سمجهڻ لاءِ لکيو ويو آهي.شاھ عبداللطيف ڀٽائي سنڌي ادب جو صرف وڏو شاعر نہ پر تهذيبي ضمير آهي. هن جو ڪلام وقت جي حدن کان آزاد، سماج جي هر دور سان مخاطب آهي. لطيف وٽ شاعري تفريح نہ پر انساني شعور جي تربيت آهي. هو عشق کي بغاوت، درد کي بصيرت ۽ خاموشيءَ کي آواز بڻائي پيش ڪري ٿو.
لطيف سائين جنهن پائي جو شاعر آهي، اتي
شاعري فلسفي کان جدا نہ آهي،صوفيت سماج کان ڪٽيل نہ آهي۽ انسان ڌرتيءَ کان الڳ نہ آهي.
لطيف جو بيت رڳو لفظن جو مجموعو نہ پر سنڌ جي تاريخ، انسان جي تقدير ۽ سچ جي ڳولا جو تسلسل آهي. هن وٽ مارئي، سسئي، مومل ۽ سهڻي ڪردار نہ پر مزاحمت، وفاداري، عشق ۽ سچائي جون علامتون آهن.
شاھ لطيف اهڙو شاعر آهي، جيڪو:
رڻ ۾ بيهي بہ انسانيت جو آواز بڻجي ٿو درويشي ۾ بہ سماجي شعور وڃائي نٿو۽عشق جي راھ ۾ بہ عقل کي ساٿ سان وٺي هلندو آهي.انهيءَ ڪري لطيف سائين جو ڪلام هر دور ۾ نئين معنيٰ، نئين سوال ۽ نئين روشني سان سامهون اچي ٿو. سرمد چانڊيي جو ناول “شاھ لطيف” بہ انهيءَ حقيقت جو اعتراف آهي تہ لطيف کي بيان ڪرڻ، اصل ۾ انسان کي سمجهڻ آهي.