فقير محمد سنڌي
سينيئر رڪن
مخدوم طالب الموليٰ فن، ادب ۽ سياست جو حسين سنگم...!
فقير محمد سنڌي
سنڌي ادب جي ميدان ۾ مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جو نالو روشنيءَ جي هڪ اهڙي مشعل آهي جنھن پنھنجي فڪر، فن ۽ عمل سان ڪيترن ئي نسلن جا رستا روشن ڪيا. هو شاعر بہ هو، سياستدان بہ، روحاني پيشوا بہ ۽ موسيقيءَ جو عاشق بہ. سندس فڪر ۾ شاھ لطيف جي روايت، سرمد جي وحدت ۽ جديد سنڌي شعور جي تحريڪ گڏوگڏ رهي.
هي مضمون مخدوم صاحب جي فني، ادبي ۽ سياسي ڪردار جو تحقيقي جائزو پيش ڪرڻ لاءِ ترتيب لاءِ پيش ڪجي ٿو جنھن ذريعي سنڌي فڪر جي هڪ وڏي ورثي کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري سگهجي.
مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ 4 آڪٽوبر 1919ع تي هالا شريف ۾ جنم ورتو جيڪو نہ رڳو روحانيت جو مرڪز پر علم ۽ ادب جي مرڪزن مان هڪ آهي . سندس والد مخدوم غلام محمد هڪ نامور عالم ۽ سروري جماعت جو سجاده نشين هو. طالب الموليٰ پنهنجي ابتدائي تعليم هالا ۾ حاصل ڪئي پوءِ عربي، فارسي، سنڌي ۽ اسلامي علوم ۾ مهارت حاصل ڪئي. ننڍپڻ کان ئي فڪر، راڳ ۽ روحانيت ڏانهن مائل هو. موروثي حيثيت کيس سجاده شين جي منصب تائين پهچايو جتي هن مذهبي اڳواڻ هجڻ سان گڏ فڪري ۽ سماجي اڳواڻ جو ڪردار بہ ادا ڪيو. خانداني سلسلو “سروري جماعت” ذريعي هزارين مريدن تائين روحاني ۽ علمي پيغام پهچايو.
مخدوم طالب الموليٰ جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي مهڪ آهي. هو جديد دور جو اهو شاعر هو جنهن لطيف جي فڪر کي نئين دور جي احساس سان ڳنڍيو. شعري ڪتاب “بهارِ طالب” ۽ “ديوانِ طالب الموليٰ” سنڌي شاعريءَ ۾ وڏو اضافو آھن.
غزل، ڪافي، بيت، نظم ۽ نثري ٽڪرن ۾ تجربا ڪيا. شاعريءَ ۾ قومي سڃاڻپ، انسانيت، محبت ۽ خدا سان عشق جا موضوع نمايان آهن.
ڪجھ اهم ڪلام:
جي وڇڙين وسري ويو هو، سو وسري نٿو.
هي ڪلام رونا ليلا ڳايو، جنهن کي پاڪستان ٽي وي تي شهرت ملي. ڪلام ۾ وڇوڙي جو درد ۽ روحاني سڪ اوج تي آهي.
ساهڙي ڏيھ تو آءُ نہ وسارج مون کي.
عابده پروين جي آواز ۾ هي ڪلام موسيقيءَ جي تاريخ ۾ امر ٿي ويو. راڳ راگنيءَ جي نزاڪت ۽ ڪلام جي سوز سان گڏوگڏ لطيفي روح جو تسلسل محسوس ٿئي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ کي راڳ ۽ موسيقيءَ جي فني ڄاڻ حاصل هئي. پاڻ بہ راڳ ڳائڻ پسند ڪندو هو ۽ ڪيترائي فنڪار سندس ڪلام مان فيض حاصل ڪندا هئا. ڪافيون فني لحاظ کان نہ رڳو لطيفي روايت جي توسيع آهن. انهن ۾ جديد احساس بہ شامل آهي. موسيقيءَ ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن مان ڪجھ اهم نالا هي آهن.
پهرين: ڪلام جي مشهور سٽ، ٻيو : فنڪار جو نالو. ٽئين: راڳ / خاصيت.
مخدوم طالب المولي جي ڳايل ڪلام جي ترتيب سان.
ساهڙي ڏيھ تو آءُ نہ وسارج مون کي.
فنڪار: عابده پروين
راڳ: بهيرو
خاصيت: روحاني سوز ۽ وجداني لهجي جو شاهڪار، جيڪو صوفي راڳ ۾ هڪ بلند مثال طور مشهور ٿيو.
جي وڇڙين وسري ويو هو، سو وسري نٿو.
فنڪار:. رونا ليلا
موسيقي: ماسٽر مسعود جميل
خاصيت: قومي ٽي وي تان مشهور ٿيل ڪلام، درد ۽ ياد جي لطيف ڪيفيت سان ڀرپور.
ڪنهن ساهڙي جي ياد ۾ ڇڏياسين سمهڻان.
فنڪار: فريده خانم
راڳ: درباري ڪنارا
خاصيت: ڪلاسڪ رنگ ۾ ڳايل ڪلام، جنهن ۾ محبت جو اعليٰ جمالياتي اظهار موجود آهي.
سورج وسري نہ، ڏيھ نہ وساريان.
فنڪار: جلال چانڊيو
لوڪ سر: سنڌي عوامي راڳ
خاصيت: لوڪ مزاج، ڌرتيءَ سان محبت ۽ لوڪ سازن جو حسين ميلاپ
سڏ پئي آ سروري طالب، تان سڀيئي ٿي ويا مست.
فنڪار: منظور فقير
راڳ: صوفي راڳ
خاصيت: وجداني ڪيفيت، ڌمال جي سرشاري۽ سروري سلسلي جي روحاني فضا جو اظهار.
اڄ بہ تنين جي ياد اچي ٿي جن کي دل جو دڳ سڃاتو.
فنڪار: فڪري فقير (ڪيٽي بندر)
خاصيت: لوڪ سر، سوز، ۽ جدائيءَ جو دکدائو لهجو.
هجن وعدا، پر وعدا نڀائبا بہ تہ
فنڪار: غلام علي (ڪيتريون محفلون)
خاصيت: غزل جي شائستگي، ڪلاسڪ گائڪي جي فني نزاڪت سان پيش ڪيل.
مهراڻ جا ماٿرڙا، ڇا جا ڏورانها ٿي ويا
فنڪار: سائين عثمان فقير
خاصيت: سنڌي ڌرتيءَ جي درد، تاريخي يادگيري ۽ قومي سرشاري جو اظهار.
سڀ ڏينهن تون ياد پئي آئين
فنڪار: ذوالفقار علي زرداري
خاصيت: نرم لهجو، جديد موسيقيءَ ۾ روايتي سنڌي شاعريءَ جو ملاپ.
جيئن تتل سج ۾ سايي نہ ملندو
فنڪار: سيف سمیجو ڪي اسٽيج شو
خاصيت: جديد لوڪ-پاپ انداز ۾ مقبول ڳايل ڪلام.
اونهاري ۾ بہ وسري نہ ويو سيءُ تنهنجي جدائيءَ جو.
فنڪار: عابده پروين
راڳ: سورٺ
خاصيت: شديد درد ۽ جدائيءَ جو روحاني اظهار.
ڪو بہ ناهي، جيڪو دل جي ڏکن کي لهندو.
فنڪار: سائين ماستر چندر
سر: ڪلاسڪ سر ڪافي
خاصيت: سادي لهجي ۾ گهري داخلي تڪليف جو بيان.
محبوب چئي ٿو مَن کي، عالم سڀ وساري ڇڏ.
فنڪار: صوفي منظور علي
خاصيت: وحدت الوجودي رنگ، صوفي مزاج جي ڪماليت.
اُٿي او ليساڻي، سپرين جي واٽ ڏس.
فنڪار: فاضل فقير
سر: سهڻي
خاصيت: لوڪ ۽ کلاسڪ جو ميل، سنڌي راڳ جي قديم روايت.
ڪهڙا ڏينهن هئا، جڏهن تن اکين ۾ روشني هئي.
فنڪار: الطاف نواز
خاصيت: فلسفيانہ شاعري جو گهري صوتي اظهار.
آءٌ اڄ بہ تنهنجي راھ تڪي ويٺو آھيان.
فنڪار: شازيہ خشڪ
خاصيت: جديد سرن جو استعمال، نرم ۽ درد ڀري لهجو.
ساريون ڳالهيون، جيڪي دل ۾ ۽ چپن تي آيون.
فنڪار: غلام نبي چاچڙ
خاصيت: ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان مشهور ٿيل.
چانڊوڪيءَ جي رات، توکي ڏسڻ جو آسرُ.
فنڪار: نازنند راج
خاصيت: نوجوان ڪارڪردگي ۽ نرم لوڪ گائڪي.
ساھ ۾ تو آھ، تنهنجي خوشبو آهي.
فنڪار: امداد حسيني (محفلون)
خاصيت: جديد شاعريءَ جهڙو روماني تسلسل.
اَڄ رات بہ دل کي چين نہ پيو.
فنڪار: زهير علي شاھ
خاصيت: جديد سنگيت جو تجرباتي انداز.
سونهان سج، سهڻن ڏک ڏنا.
فنڪار: جلال چانڊيو
سر: لوڪ راڳ ڪوهاري
خاصيت: ڌرتي، ڏکن ۽ تقدير جو عوامي اظهار.
سڱ تنهنجا، سُرت منهنجيءَ ۾ موهناڳي آھن.
فنڪار: قادر ڀاڳي
خاصيت: سوز ڀري وهڪرو، سنڌي ڪافيءَ جي روايت مطابق.
جيون ۾ جهوليون جهوليون، پر تون نہ آئين.
فنڪار: زيب النساءَ
راڳ: پيلو
خاصيت: عورت جي داخلي تڪليف ۽ انتظار جي ڪيفيت.
اوٺي او متارا، هل راڄ ڏٺو وڃون.
فنڪار: محمد يوسف / حميـره چنا (ٻہ ورجن)
خاصيت: لوڪ رنگ، ميهارسهڻي ڪردارن جي مامتا.
هوءَ جيڪا وسري نہ ٿي، تنهنجي ياد جو رنگ آهي.
فنڪار: آغا گل
خاصيت: جديد راڳن ۾ روحاني احساس.
ميان يار مٺا، مون کي ڀاڪر پائي ڇڏ.
فنڪار: سائين علي گوهر
سر: لوڪ ڪافيون
خاصيت: صوفيانہ وجد، سماع واري ڪيفيت.
مون کي تنهنجي شهر جو هر رستو ياد آهي.
فنڪار: آفتاب علي
خاصيت: جديد رومانوي سر، نرم ڌُن ۽ سادي بحر۔چپ چاپ ڇپر ۾ ويهي، مون خدا کي ياد ڪيو.
فنڪار: روحيل فقير
خاصيت: خالص صوفي ذڪر جو رنگ۔
تانئي تو من ۾ واسو ڪيو، ڄڻ دعا قبول ٿي.
فنڪار: سائره نسيم
راڳ: ڪاموڏ
خاصيت: ڪلاسڪ ۽ جديد سنگيت جي بهترين آمیزش.
هئا ڏينهن تنهنجي گھڙيءَ جا، نہ وسرندا
فنڪار: نور علي نوشاهي
خاصيت: جدائي، درد ۽ روحاني تڙپ.
اڄ بہ تنهنجي ياد ۾ دل، بي اختيار ٿي روئي.
فنڪار: عابده پروين
خاصيت: سوز، وجد ۽ روحاني ڇهاءُ.
جيڪا ڪا ڳالھ هئي، سا تو ئي وساري ڇڏي.
فنڪار: احمد خان ملڪ
سر: ڪلاسيڪل سڃاڻپ
خاصيت: نرم رومانوي اظهار
سڏي نہ سهي، پر ياد تہ ڪرين مون کي.
فنڪار: حميـره چنا
خاصيت: عورت جي احساس ۽ درد جو پختو لهجو.
تون ئي تون منجھ وسام ٿي ويو آهين.
فنڪار: سچل فقير جهوڪ
سر: روحاني ڪافي
خاصيت: ذاتي تڙپ ۽ الوهي عشق جو اظهار.
وڃڻ جو وقت ٿيو، پر پير نہ هلن ٿا.
فنڪار: غلام علي (محفلون)
خاصيت: غزل جي نزاڪت ۽ مسلسل بحر.
او پريان تنهنجي پيرن جي ڌڻيءَ سڏي ورتو.
فنڪار: مانجهي فقير
خاصيت: صوفي رنگ، ڌمال وارو وجد.
ٻيائيءَ جي باھ ۾ ساڙيوسين سڀ ڏينهن.
فنڪار: مهناز
خاصيت: سوڪرون، احساس ۽ ڀرپور درد.
هاءِ او صوفي طالب! تو تن کي سمجهائي ڇڏيو.
فنڪار: حمل فقير
خاصيت: ذڪر ۽ وجد جي روايت.
سڄڻ ڇو نہ ٿو لهين، دل جي ڏکن کي سمجهين.
فنڪار: پروين شاڪر (سنڌي راڳ ۾ محفل)
خاصيت: نرم، سادي ۽ غزاليہ روش
تنهنجي شهر ۾ آءٌ بيگانو ٿي ويس.
فنڪار: انور علي
خاصيت: جديد راڳ ۾ غم ۽ جدائيءَ جو اظهار.
اڄ شام بہ تنهنجي انتظار ۾ گم ٿي ويس.
فنڪار: اختر چنال
خاصيت: لوڪ مزاج + ڪلاسڪ جو ميل.
ڪڏهن تہ موٽيندين، دل کي آسرا ڏيندين.
فنڪار: جمال فقير
سر: سهڻي
خاصيت: انتظار جي ڪلاسڪي روايت.
وساري ويٺا آهين سڀ وعدا پيار جا.
فنڪار: شاهد حسين
خاصيت: جديد گائڪي ۾ سنجيده درد.
تون نہ آهين، تنهنڪري محفل اڌوري لڳي.
فنڪار: گلشن آرا
خاصيت: عورت جي احساس، نزاڪت ۽ نرم ڪيفيت.
سڀئي راهون تنهنجي گهر ڏانهن وڃن ٿيون.
فنڪار: امداد علي ميمڻ
خاصيت: جديد روايت ۽ سادي ڪافيہ بندي.
درد تنهنجي ياد جو، رات ڀر سُجهائيندو رهيو.
فنڪار: اياز حسين چنا
خاصيت: راڳ پيلو، درد جو تسلسل.
چنڊ اڃا تائين تنهنجي سوچ ۾ ڦرلائي ٿو.
فنڪار: شميم ناز
خاصيت: نثري شاعريءَ جهڙو نرم انداز.
ساھ ۾ گونج ٿي تنهنجي سڏ جي.
فنڪار: مستان فقير
خاصيت: صوفي ذڪر ۽ وجد جو زور.
وڍي ڇڏ تہ جي دل گهري، پر ياد نہ وسارج.
فنڪار: زرينہ بلوچ
خاصيت: لوڪ آواز + ڪلاسيڪ تاثر.
مون کي تنهنجي آئي ياد، رلي برسات ڪري ڇڏي.
فنڪار: قادر شاھ
خاصيت: فطرت ۽ احساس جو حساس ميل.
انهن ڪلامن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مخدوم صاحب جي شاعري موسيقيءَ سان گڏجي سنڌي روحانيت جو مڪمل اظهار بڻجي ٿي. لفظ موسيقيءَ جي لهرن سان گڏ ڌڙڪندا رهيا ۽ هر آواز ۾ محبت ۽ وحدت جي خوشبو ڦهلائي ڇڏي.
مخدوم طالب الموليٰ سياست ۾ بہ سرگرم رهيو. هو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان وابستہ رهيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ رهيو. ايم آر ڊي تحريڪ دوران هن صوبائي خودمختياريءَ ۽ جمهوري اصولن لاءِ آواز اٿاريو.
هو مذهبي پيشوا هجڻ باوجود ڪڏهن بہ تعصب جو قائل نہ رهيو، بلڪہ انساني برابري ۽ امن جو حامي رهيو. تعليم، ادب ۽ ثقافت لاءِ سندس خدمتون اڄ بہ ياد ڪيون وڃن ٿيون.
طالب الموليٰ سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ اهڙو رجحان متعارف ڪرايو جنهن ۾ لوڪيت، روحانيت ۽ جديد احساس گڏجي ويا. ڪافين ۽ بيتن ۾ لطيف جي تسلسل سان گڏ عجيب موسيقي جي سادگي آهي.
هو جديد سنڌي ادب ۾ اُن لهر جو نمائندو آهي جنهن فڪر کي عملي زندگيءَ سان ڳنڍڻ جي دعوت ڏني. ڪلام ڪيترن شاعرن کي متاثر ڪيو جن ۾ تاجل بيوس، شمشيرالحيدري ۽ ڊاڪٽر تنوير عباسي جا نالا نمايان آهن.
مخدوم طالب الموليٰ جي شخصيت ۾ تصوف جي نرمي، سياست جي فهم، ۽ فن جي نفاست گڏ هئي. هو علم ۽ عشق جو سنگم هو.
سندس رويو عاجزيءَ سان ڀرپور هو ۽ هو شاگردن کي هميشہ علم، سچائي ۽ خدمت جو درس ڏيندو هو. موسيقيءَ جي ڳالھ ڪندي چوندو هو.
راڳ روح جو ذڪر آهي جيڪڏهن نيت صاف هجي تہ هر سُر دعا بڻجي وڃي ٿو.
اهو ئي فڪر سندس ڪلام ۾ ملي ٿو جتي لفظ ذڪر بڻجن ٿا ۽ شاعري عبادت بڻجي ٿي
سندس ادبي ۽ سماجي خدمتن تي کيس “تمغہ امتياز”، “شاهه لطيف ايوارڊ” ۽ ڪيترائي قومي ۽ صوبي سطح جا اعزاز مليا.
11 جنوري 1993ع تي فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو پر سندس فڪر، فن ۽ موسيقيءَ جو آواز اڄ بہ سنڌ جي مٽيءَ ۾ گونجي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ جو نالو سنڌي فڪر، ادب ۽ سياست جي تاريخ ۾ هڪ اهڙي شخصيت طور ياد رکيو ويندو، جنھن لفظ کي عبادت بڻايو، موسيقي کي معرفت جو ذريعو ۽ سياست کي خدمت جو پيغام بڻايو.
ڪلام جي هر سٽ سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روحاني سوز جو حصو بڻجي چڪي آهي. اڄ بہ جڏهن عابده پروين يا منظور فقير سندس ڪلام ڳائين ٿا، تہ اهو سنڌ جي ڌڙڪن بڻجي گونجي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ جي زندگي، شاعري، موسيقي ۽ سياست سنڌي فڪر جي ٽنهي دائرن کي هڪ ساڳي رسي سان ٻڌي ڇڏيو آهي
هو شاعر بہ صوفي هو، سياستدان بہ درويش۽ فنڪار بہ فڪر جو مبلغ.
حوالا
*مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ، ديوان طالب الموليٰ، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1984ع.
*بهارِ طالب، ادبي بورڊ، 1990ع.
*مخدوم طالب الموليٰ جو ادبي ۽ سياسي ڪردار”، رسالو مهراڻ، حيدرآباد، شمارو 160، 2015ع.
*فن ۽ فڪر جو مخدوم”، عوامي آواز ادبي ايڊيشن، ڪراچي، 2023ع۔
Sindhi Adabi Board – Mehran Journal Archive.Books sindhsalamat. Com بهار طالب.
Awamiawaz.pk مقالو: طالب الموليٰ جو فڪر ۽ فن.
Aksandeelo.com ڪافي ۽ موسيقيءَ جو تحقيقي ڪتاب.
فقير محمد سنڌي
سنڌي ادب جي ميدان ۾ مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جو نالو روشنيءَ جي هڪ اهڙي مشعل آهي جنھن پنھنجي فڪر، فن ۽ عمل سان ڪيترن ئي نسلن جا رستا روشن ڪيا. هو شاعر بہ هو، سياستدان بہ، روحاني پيشوا بہ ۽ موسيقيءَ جو عاشق بہ. سندس فڪر ۾ شاھ لطيف جي روايت، سرمد جي وحدت ۽ جديد سنڌي شعور جي تحريڪ گڏوگڏ رهي.
هي مضمون مخدوم صاحب جي فني، ادبي ۽ سياسي ڪردار جو تحقيقي جائزو پيش ڪرڻ لاءِ ترتيب لاءِ پيش ڪجي ٿو جنھن ذريعي سنڌي فڪر جي هڪ وڏي ورثي کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري سگهجي.
مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ 4 آڪٽوبر 1919ع تي هالا شريف ۾ جنم ورتو جيڪو نہ رڳو روحانيت جو مرڪز پر علم ۽ ادب جي مرڪزن مان هڪ آهي . سندس والد مخدوم غلام محمد هڪ نامور عالم ۽ سروري جماعت جو سجاده نشين هو. طالب الموليٰ پنهنجي ابتدائي تعليم هالا ۾ حاصل ڪئي پوءِ عربي، فارسي، سنڌي ۽ اسلامي علوم ۾ مهارت حاصل ڪئي. ننڍپڻ کان ئي فڪر، راڳ ۽ روحانيت ڏانهن مائل هو. موروثي حيثيت کيس سجاده شين جي منصب تائين پهچايو جتي هن مذهبي اڳواڻ هجڻ سان گڏ فڪري ۽ سماجي اڳواڻ جو ڪردار بہ ادا ڪيو. خانداني سلسلو “سروري جماعت” ذريعي هزارين مريدن تائين روحاني ۽ علمي پيغام پهچايو.
مخدوم طالب الموليٰ جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي مهڪ آهي. هو جديد دور جو اهو شاعر هو جنهن لطيف جي فڪر کي نئين دور جي احساس سان ڳنڍيو. شعري ڪتاب “بهارِ طالب” ۽ “ديوانِ طالب الموليٰ” سنڌي شاعريءَ ۾ وڏو اضافو آھن.
غزل، ڪافي، بيت، نظم ۽ نثري ٽڪرن ۾ تجربا ڪيا. شاعريءَ ۾ قومي سڃاڻپ، انسانيت، محبت ۽ خدا سان عشق جا موضوع نمايان آهن.
ڪجھ اهم ڪلام:
جي وڇڙين وسري ويو هو، سو وسري نٿو.
هي ڪلام رونا ليلا ڳايو، جنهن کي پاڪستان ٽي وي تي شهرت ملي. ڪلام ۾ وڇوڙي جو درد ۽ روحاني سڪ اوج تي آهي.
ساهڙي ڏيھ تو آءُ نہ وسارج مون کي.
عابده پروين جي آواز ۾ هي ڪلام موسيقيءَ جي تاريخ ۾ امر ٿي ويو. راڳ راگنيءَ جي نزاڪت ۽ ڪلام جي سوز سان گڏوگڏ لطيفي روح جو تسلسل محسوس ٿئي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ کي راڳ ۽ موسيقيءَ جي فني ڄاڻ حاصل هئي. پاڻ بہ راڳ ڳائڻ پسند ڪندو هو ۽ ڪيترائي فنڪار سندس ڪلام مان فيض حاصل ڪندا هئا. ڪافيون فني لحاظ کان نہ رڳو لطيفي روايت جي توسيع آهن. انهن ۾ جديد احساس بہ شامل آهي. موسيقيءَ ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن مان ڪجھ اهم نالا هي آهن.
پهرين: ڪلام جي مشهور سٽ، ٻيو : فنڪار جو نالو. ٽئين: راڳ / خاصيت.
مخدوم طالب المولي جي ڳايل ڪلام جي ترتيب سان.
ساهڙي ڏيھ تو آءُ نہ وسارج مون کي.
فنڪار: عابده پروين
راڳ: بهيرو
خاصيت: روحاني سوز ۽ وجداني لهجي جو شاهڪار، جيڪو صوفي راڳ ۾ هڪ بلند مثال طور مشهور ٿيو.
جي وڇڙين وسري ويو هو، سو وسري نٿو.
فنڪار:. رونا ليلا
موسيقي: ماسٽر مسعود جميل
خاصيت: قومي ٽي وي تان مشهور ٿيل ڪلام، درد ۽ ياد جي لطيف ڪيفيت سان ڀرپور.
ڪنهن ساهڙي جي ياد ۾ ڇڏياسين سمهڻان.
فنڪار: فريده خانم
راڳ: درباري ڪنارا
خاصيت: ڪلاسڪ رنگ ۾ ڳايل ڪلام، جنهن ۾ محبت جو اعليٰ جمالياتي اظهار موجود آهي.
سورج وسري نہ، ڏيھ نہ وساريان.
فنڪار: جلال چانڊيو
لوڪ سر: سنڌي عوامي راڳ
خاصيت: لوڪ مزاج، ڌرتيءَ سان محبت ۽ لوڪ سازن جو حسين ميلاپ
سڏ پئي آ سروري طالب، تان سڀيئي ٿي ويا مست.
فنڪار: منظور فقير
راڳ: صوفي راڳ
خاصيت: وجداني ڪيفيت، ڌمال جي سرشاري۽ سروري سلسلي جي روحاني فضا جو اظهار.
اڄ بہ تنين جي ياد اچي ٿي جن کي دل جو دڳ سڃاتو.
فنڪار: فڪري فقير (ڪيٽي بندر)
خاصيت: لوڪ سر، سوز، ۽ جدائيءَ جو دکدائو لهجو.
هجن وعدا، پر وعدا نڀائبا بہ تہ
فنڪار: غلام علي (ڪيتريون محفلون)
خاصيت: غزل جي شائستگي، ڪلاسڪ گائڪي جي فني نزاڪت سان پيش ڪيل.
مهراڻ جا ماٿرڙا، ڇا جا ڏورانها ٿي ويا
فنڪار: سائين عثمان فقير
خاصيت: سنڌي ڌرتيءَ جي درد، تاريخي يادگيري ۽ قومي سرشاري جو اظهار.
سڀ ڏينهن تون ياد پئي آئين
فنڪار: ذوالفقار علي زرداري
خاصيت: نرم لهجو، جديد موسيقيءَ ۾ روايتي سنڌي شاعريءَ جو ملاپ.
جيئن تتل سج ۾ سايي نہ ملندو
فنڪار: سيف سمیجو ڪي اسٽيج شو
خاصيت: جديد لوڪ-پاپ انداز ۾ مقبول ڳايل ڪلام.
اونهاري ۾ بہ وسري نہ ويو سيءُ تنهنجي جدائيءَ جو.
فنڪار: عابده پروين
راڳ: سورٺ
خاصيت: شديد درد ۽ جدائيءَ جو روحاني اظهار.
ڪو بہ ناهي، جيڪو دل جي ڏکن کي لهندو.
فنڪار: سائين ماستر چندر
سر: ڪلاسڪ سر ڪافي
خاصيت: سادي لهجي ۾ گهري داخلي تڪليف جو بيان.
محبوب چئي ٿو مَن کي، عالم سڀ وساري ڇڏ.
فنڪار: صوفي منظور علي
خاصيت: وحدت الوجودي رنگ، صوفي مزاج جي ڪماليت.
اُٿي او ليساڻي، سپرين جي واٽ ڏس.
فنڪار: فاضل فقير
سر: سهڻي
خاصيت: لوڪ ۽ کلاسڪ جو ميل، سنڌي راڳ جي قديم روايت.
ڪهڙا ڏينهن هئا، جڏهن تن اکين ۾ روشني هئي.
فنڪار: الطاف نواز
خاصيت: فلسفيانہ شاعري جو گهري صوتي اظهار.
آءٌ اڄ بہ تنهنجي راھ تڪي ويٺو آھيان.
فنڪار: شازيہ خشڪ
خاصيت: جديد سرن جو استعمال، نرم ۽ درد ڀري لهجو.
ساريون ڳالهيون، جيڪي دل ۾ ۽ چپن تي آيون.
فنڪار: غلام نبي چاچڙ
خاصيت: ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان مشهور ٿيل.
چانڊوڪيءَ جي رات، توکي ڏسڻ جو آسرُ.
فنڪار: نازنند راج
خاصيت: نوجوان ڪارڪردگي ۽ نرم لوڪ گائڪي.
ساھ ۾ تو آھ، تنهنجي خوشبو آهي.
فنڪار: امداد حسيني (محفلون)
خاصيت: جديد شاعريءَ جهڙو روماني تسلسل.
اَڄ رات بہ دل کي چين نہ پيو.
فنڪار: زهير علي شاھ
خاصيت: جديد سنگيت جو تجرباتي انداز.
سونهان سج، سهڻن ڏک ڏنا.
فنڪار: جلال چانڊيو
سر: لوڪ راڳ ڪوهاري
خاصيت: ڌرتي، ڏکن ۽ تقدير جو عوامي اظهار.
سڱ تنهنجا، سُرت منهنجيءَ ۾ موهناڳي آھن.
فنڪار: قادر ڀاڳي
خاصيت: سوز ڀري وهڪرو، سنڌي ڪافيءَ جي روايت مطابق.
جيون ۾ جهوليون جهوليون، پر تون نہ آئين.
فنڪار: زيب النساءَ
راڳ: پيلو
خاصيت: عورت جي داخلي تڪليف ۽ انتظار جي ڪيفيت.
اوٺي او متارا، هل راڄ ڏٺو وڃون.
فنڪار: محمد يوسف / حميـره چنا (ٻہ ورجن)
خاصيت: لوڪ رنگ، ميهارسهڻي ڪردارن جي مامتا.
هوءَ جيڪا وسري نہ ٿي، تنهنجي ياد جو رنگ آهي.
فنڪار: آغا گل
خاصيت: جديد راڳن ۾ روحاني احساس.
ميان يار مٺا، مون کي ڀاڪر پائي ڇڏ.
فنڪار: سائين علي گوهر
سر: لوڪ ڪافيون
خاصيت: صوفيانہ وجد، سماع واري ڪيفيت.
مون کي تنهنجي شهر جو هر رستو ياد آهي.
فنڪار: آفتاب علي
خاصيت: جديد رومانوي سر، نرم ڌُن ۽ سادي بحر۔چپ چاپ ڇپر ۾ ويهي، مون خدا کي ياد ڪيو.
فنڪار: روحيل فقير
خاصيت: خالص صوفي ذڪر جو رنگ۔
تانئي تو من ۾ واسو ڪيو، ڄڻ دعا قبول ٿي.
فنڪار: سائره نسيم
راڳ: ڪاموڏ
خاصيت: ڪلاسڪ ۽ جديد سنگيت جي بهترين آمیزش.
هئا ڏينهن تنهنجي گھڙيءَ جا، نہ وسرندا
فنڪار: نور علي نوشاهي
خاصيت: جدائي، درد ۽ روحاني تڙپ.
اڄ بہ تنهنجي ياد ۾ دل، بي اختيار ٿي روئي.
فنڪار: عابده پروين
خاصيت: سوز، وجد ۽ روحاني ڇهاءُ.
جيڪا ڪا ڳالھ هئي، سا تو ئي وساري ڇڏي.
فنڪار: احمد خان ملڪ
سر: ڪلاسيڪل سڃاڻپ
خاصيت: نرم رومانوي اظهار
سڏي نہ سهي، پر ياد تہ ڪرين مون کي.
فنڪار: حميـره چنا
خاصيت: عورت جي احساس ۽ درد جو پختو لهجو.
تون ئي تون منجھ وسام ٿي ويو آهين.
فنڪار: سچل فقير جهوڪ
سر: روحاني ڪافي
خاصيت: ذاتي تڙپ ۽ الوهي عشق جو اظهار.
وڃڻ جو وقت ٿيو، پر پير نہ هلن ٿا.
فنڪار: غلام علي (محفلون)
خاصيت: غزل جي نزاڪت ۽ مسلسل بحر.
او پريان تنهنجي پيرن جي ڌڻيءَ سڏي ورتو.
فنڪار: مانجهي فقير
خاصيت: صوفي رنگ، ڌمال وارو وجد.
ٻيائيءَ جي باھ ۾ ساڙيوسين سڀ ڏينهن.
فنڪار: مهناز
خاصيت: سوڪرون، احساس ۽ ڀرپور درد.
هاءِ او صوفي طالب! تو تن کي سمجهائي ڇڏيو.
فنڪار: حمل فقير
خاصيت: ذڪر ۽ وجد جي روايت.
سڄڻ ڇو نہ ٿو لهين، دل جي ڏکن کي سمجهين.
فنڪار: پروين شاڪر (سنڌي راڳ ۾ محفل)
خاصيت: نرم، سادي ۽ غزاليہ روش
تنهنجي شهر ۾ آءٌ بيگانو ٿي ويس.
فنڪار: انور علي
خاصيت: جديد راڳ ۾ غم ۽ جدائيءَ جو اظهار.
اڄ شام بہ تنهنجي انتظار ۾ گم ٿي ويس.
فنڪار: اختر چنال
خاصيت: لوڪ مزاج + ڪلاسڪ جو ميل.
ڪڏهن تہ موٽيندين، دل کي آسرا ڏيندين.
فنڪار: جمال فقير
سر: سهڻي
خاصيت: انتظار جي ڪلاسڪي روايت.
وساري ويٺا آهين سڀ وعدا پيار جا.
فنڪار: شاهد حسين
خاصيت: جديد گائڪي ۾ سنجيده درد.
تون نہ آهين، تنهنڪري محفل اڌوري لڳي.
فنڪار: گلشن آرا
خاصيت: عورت جي احساس، نزاڪت ۽ نرم ڪيفيت.
سڀئي راهون تنهنجي گهر ڏانهن وڃن ٿيون.
فنڪار: امداد علي ميمڻ
خاصيت: جديد روايت ۽ سادي ڪافيہ بندي.
درد تنهنجي ياد جو، رات ڀر سُجهائيندو رهيو.
فنڪار: اياز حسين چنا
خاصيت: راڳ پيلو، درد جو تسلسل.
چنڊ اڃا تائين تنهنجي سوچ ۾ ڦرلائي ٿو.
فنڪار: شميم ناز
خاصيت: نثري شاعريءَ جهڙو نرم انداز.
ساھ ۾ گونج ٿي تنهنجي سڏ جي.
فنڪار: مستان فقير
خاصيت: صوفي ذڪر ۽ وجد جو زور.
وڍي ڇڏ تہ جي دل گهري، پر ياد نہ وسارج.
فنڪار: زرينہ بلوچ
خاصيت: لوڪ آواز + ڪلاسيڪ تاثر.
مون کي تنهنجي آئي ياد، رلي برسات ڪري ڇڏي.
فنڪار: قادر شاھ
خاصيت: فطرت ۽ احساس جو حساس ميل.
انهن ڪلامن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مخدوم صاحب جي شاعري موسيقيءَ سان گڏجي سنڌي روحانيت جو مڪمل اظهار بڻجي ٿي. لفظ موسيقيءَ جي لهرن سان گڏ ڌڙڪندا رهيا ۽ هر آواز ۾ محبت ۽ وحدت جي خوشبو ڦهلائي ڇڏي.
مخدوم طالب الموليٰ سياست ۾ بہ سرگرم رهيو. هو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان وابستہ رهيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ رهيو. ايم آر ڊي تحريڪ دوران هن صوبائي خودمختياريءَ ۽ جمهوري اصولن لاءِ آواز اٿاريو.
هو مذهبي پيشوا هجڻ باوجود ڪڏهن بہ تعصب جو قائل نہ رهيو، بلڪہ انساني برابري ۽ امن جو حامي رهيو. تعليم، ادب ۽ ثقافت لاءِ سندس خدمتون اڄ بہ ياد ڪيون وڃن ٿيون.
طالب الموليٰ سنڌي شاعريءَ ۾ هڪ اهڙو رجحان متعارف ڪرايو جنهن ۾ لوڪيت، روحانيت ۽ جديد احساس گڏجي ويا. ڪافين ۽ بيتن ۾ لطيف جي تسلسل سان گڏ عجيب موسيقي جي سادگي آهي.
هو جديد سنڌي ادب ۾ اُن لهر جو نمائندو آهي جنهن فڪر کي عملي زندگيءَ سان ڳنڍڻ جي دعوت ڏني. ڪلام ڪيترن شاعرن کي متاثر ڪيو جن ۾ تاجل بيوس، شمشيرالحيدري ۽ ڊاڪٽر تنوير عباسي جا نالا نمايان آهن.
مخدوم طالب الموليٰ جي شخصيت ۾ تصوف جي نرمي، سياست جي فهم، ۽ فن جي نفاست گڏ هئي. هو علم ۽ عشق جو سنگم هو.
سندس رويو عاجزيءَ سان ڀرپور هو ۽ هو شاگردن کي هميشہ علم، سچائي ۽ خدمت جو درس ڏيندو هو. موسيقيءَ جي ڳالھ ڪندي چوندو هو.
راڳ روح جو ذڪر آهي جيڪڏهن نيت صاف هجي تہ هر سُر دعا بڻجي وڃي ٿو.
اهو ئي فڪر سندس ڪلام ۾ ملي ٿو جتي لفظ ذڪر بڻجن ٿا ۽ شاعري عبادت بڻجي ٿي
سندس ادبي ۽ سماجي خدمتن تي کيس “تمغہ امتياز”، “شاهه لطيف ايوارڊ” ۽ ڪيترائي قومي ۽ صوبي سطح جا اعزاز مليا.
11 جنوري 1993ع تي فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو پر سندس فڪر، فن ۽ موسيقيءَ جو آواز اڄ بہ سنڌ جي مٽيءَ ۾ گونجي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ جو نالو سنڌي فڪر، ادب ۽ سياست جي تاريخ ۾ هڪ اهڙي شخصيت طور ياد رکيو ويندو، جنھن لفظ کي عبادت بڻايو، موسيقي کي معرفت جو ذريعو ۽ سياست کي خدمت جو پيغام بڻايو.
ڪلام جي هر سٽ سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روحاني سوز جو حصو بڻجي چڪي آهي. اڄ بہ جڏهن عابده پروين يا منظور فقير سندس ڪلام ڳائين ٿا، تہ اهو سنڌ جي ڌڙڪن بڻجي گونجي ٿو.
مخدوم طالب الموليٰ جي زندگي، شاعري، موسيقي ۽ سياست سنڌي فڪر جي ٽنهي دائرن کي هڪ ساڳي رسي سان ٻڌي ڇڏيو آهي
هو شاعر بہ صوفي هو، سياستدان بہ درويش۽ فنڪار بہ فڪر جو مبلغ.
حوالا
*مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ، ديوان طالب الموليٰ، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1984ع.
*بهارِ طالب، ادبي بورڊ، 1990ع.
*مخدوم طالب الموليٰ جو ادبي ۽ سياسي ڪردار”، رسالو مهراڻ، حيدرآباد، شمارو 160، 2015ع.
*فن ۽ فڪر جو مخدوم”، عوامي آواز ادبي ايڊيشن، ڪراچي، 2023ع۔
Sindhi Adabi Board – Mehran Journal Archive.Books sindhsalamat. Com بهار طالب.
Awamiawaz.pk مقالو: طالب الموليٰ جو فڪر ۽ فن.
Aksandeelo.com ڪافي ۽ موسيقيءَ جو تحقيقي ڪتاب.